Na južnim krajevima sveta, zemlja je zakopana pod slojem leda koji može dostići debljinu od nekoliko hiljada metara. Ono što se nalazi ispod leda skriveno je milionima godina – drevni pejzaž sa visokim planinama i dubokim provalijama, izgubljen ispod zamrznutog mora. Decenije radarnih istraživanja i drugih geofizičkih posmatranja postepeno su otkrivale ovaj misteriozni skriveni svet.
Tim koji predvodi geofizičar Egidio Armadillo sa Univerziteta u Đenovi identifikovao je ogromnu provinciju u obliku ventilatora koja se sastoji od oko 30 povezanih basena. Ova provincija se širi prema obali, kao da je neko uzeo deo Antarktika i razdvojio ga oko centralne tačke. Istraživači su je nazvali Provincija basena u obliku ventilatora Istočne Antarktike (EAFBP) i predlažu da je formirana pre raspada superkontinenta Gondvana.
Ova struktura može značajno uticati na tok leda i evoluciju pejzaža, što je ključno za antarktičke glacijalne i hidrološke procese. „Zbog toga što se ovi baseni nalaze ispod otprilike polovine Istočnog antarktičkog ledenog pokrivača, verovatno će snažno uticati na tok leda i evoluciju pejzaža“, navode istraživači u svom radu.
Pitanje o obliku tla ispod Antarktika nije isključivo akademsko. Led se ne nalazi samo na mestu; on se kreće, a to kretanje je vođeno konturama stene. Bolje možemo predvideti brzinu i pravac kretanja ako imamo detaljno razumevanje tih kontura.
Istraživači nisu planirali da pronađu geološku strukturu u obliku ventilatora koja obuhvata značajan deo Antarktika. Umesto toga, istraživali su kako bi Istočna Antarktika izgledala bez leda, što nije isto kao ono što radar prikazuje ispod leda. Procene govore da se ispod Antarktika nalazi oko 27 miliona kubnih kilometara leda, a sav taj materijal pritisne stenu prema dolje.
Kombinovanjem rekonstruisane topografije povratnog odskoka sa radarom, gravitacijom, seizmičkim i magnetnim podacima, istraživači su proučavali skriveni pejzaž. Tokom analize, primetili su da mnogi od glavnih subglacijalnih basena u tom području imaju istu osnovnu geometriju – ne nasumične udubine, već se šire od zajedničke, centralne tačke blizu Južnog pola.
Ova geometrija podseća na tip tektonskog fenomena poznatog kao sfenohazm, koji je 1955. godine opisan kao „trouglasti razmak okeanske kore koji razdvaja dva kraton blokova sa granicama rasjeda koje se konvergiraju ka tački“. Istraživači su sastavili listu procesa koji bi mogli oblikovati EAFBP iz antarktičke stene, uključujući nasleđene strukture, rifting, glacijalnu eroziju i istezanje kore.
Međutim, radijalni raspored antarktičkih basena, zajedno sa obrascima u debljini kore i topografiji, najbliže odgovara procesu poznatom kao rotaciono istezanje, pri čemu se kora širi od tačke okretanja poput otvorenog ručnog ventilatora. Ova interpretacija može pomoći u očuvanju dokaza o tektonskim aktivnostima koje su prethodile raspadu Gondvane i tragovima o eventualnom razdvajanju Antarktika i Australije.
